Vài năm trước, xem xong một trận bóng, người ta chỉ quan tâm tỷ số, ai ghi bàn và đội nào cầm bóng nhiều hơn. Giờ thì dưới tỷ số thường có thêm một dòng nhỏ: xG. Chẳng hạn một đội thua 0-1 nhưng xG lại cao hơn đối thủ. Con số đó nói gì, và có nên tin nó hơn tỷ số không?
xG là gì, giải thích không cần công thức
xG là viết tắt của expected goals, tạm dịch là bàn thắng kỳ vọng. Mỗi cú sút trong trận được gán một giá trị từ 0 đến 1, thể hiện khả năng cú sút đó thành bàn nếu xét theo hàng nghìn cú sút tương tự trong quá khứ.
Một cú sút từ giữa sân có giá trị rất thấp, gần bằng 0. Một cú đá phạt đền có giá trị cao, cỡ khoảng ba phần tư. Một pha đối mặt thủ môn ở cự ly gần thì nằm đâu đó ở giữa, tùy góc sút và tư thế.
Cộng giá trị của tất cả cú sút, bạn có xG của cả trận.
Các mô hình khác nhau dùng các yếu tố hơi khác nhau, nhưng thường tính tới vị trí sút, góc sút, sút bằng chân hay đánh đầu, bóng đến từ đường chuyền nào, có phải tình huống cố định không. Vì vậy, cùng một trận, hai trang thống kê có thể cho ra hai con số xG không giống nhau hoàn toàn.
Đọc xG cạnh tỷ số trên trang kết quả
Khi mở một trang kết quả bóng đá có kèm thống kê, bạn sẽ thấy xG đặt cạnh số cú sút, số cú sút trúng đích và tỷ lệ cầm bóng. Đặt bốn con số đó cạnh nhau sẽ cho bức tranh rõ hơn nhiều so với chỉ nhìn tỷ số.
Ví dụ, một đội sút mười lăm lần nhưng xG thấp có thể đã sút chủ yếu từ xa, trong khi đội sút ít hơn lại có vài cơ hội rất rõ ràng. Tỷ số có thể chưa phản ánh điều đó, nhưng xG thì có.
Có ba tình huống hay gặp:
- Đội thắng có xG cao hơn: kết quả khá xứng đáng với thế trận.
- Đội thắng có xG thấp hơn hẳn: họ tận dụng cơ hội tốt, thủ môn xuất sắc, hoặc đơn giản là gặp may.
- Hai đội có xG gần nhau: trận đấu cân bằng, tỷ số có thể nghiêng về bên nào cũng được.
Những gì xG không nói
xG chỉ đo cơ hội đã thành cú sút. Một pha tấn công nguy hiểm mà tiền đạo trượt chân, không kịp sút, sẽ không được tính. Một đường chuyền cuối bị cắt ngay trước vạch năm mét cũng vậy. Đội tạo ra nhiều tình huống như thế có thể bị xG đánh giá thấp hơn thực tế.
xG cũng không biết bối cảnh. Đội dẫn trước 2-0 từ sớm thường lùi về phòng ngự, chấp nhận để đối thủ sút nhiều. Cuối trận, đội thua có xG cao hơn, nhưng điều đó không có nghĩa họ chơi tốt hơn. Họ chỉ được phép tấn công vì đội kia đã chọn giữ kết quả.
Và xG không đo chất lượng người sút.
Một cầu thủ có kỹ thuật dứt điểm tốt có thể ghi bàn nhiều hơn xG của mình qua cả mùa giải, trong khi một cầu thủ khác liên tục kém hơn. Nhìn một trận thì khó thấy, nhưng nhìn cả mùa thì khoảng chênh đó bắt đầu có ý nghĩa.
Dùng xG cho cả mùa giải
Giá trị thật của xG hiện rõ khi bạn nhìn chuỗi nhiều trận. Một đội đang đứng cao trên bảng xếp hạng nhưng xG tạo ra luôn thấp hơn xG để thủng có thể đang thắng nhờ hiệu suất dứt điểm hoặc thủ môn ở phong độ cao. Thứ đó khó kéo dài mãi. Ngược lại, một đội thua nhiều nhưng xG tốt thường được xem là đội “đang chơi hay hơn kết quả”.
Đây là lý do nhiều người theo dõi bóng đá hay nhắc tới hiệu số xG, tức xG tạo ra trừ đi xG để thủng. Con số này thường ổn định hơn hiệu số bàn thắng thật, vì nó ít bị ảnh hưởng bởi những bàn thắng may mắn hay pha cứu thua phi thường.
Dù vậy, đừng biến xG thành chân lý. Bóng đá được quyết định bởi bàn thắng thật, và những đội vô địch thường là đội vừa tạo ra cơ hội tốt, vừa tận dụng được chúng.
Một vài lưu ý khi đọc xG
Chỉ so xG của cùng một nguồn. Đem xG của trang này so với trang khác dễ dẫn tới nhận xét sai vì mô hình mỗi nơi một kiểu. Tách riêng phạt đền nếu có thể, vì một quả phạt đền đã chiếm phần lớn xG của một trận ít cơ hội. Và luôn xem thời điểm các bàn thắng: một trận có thẻ đỏ sớm sẽ có xG rất khác một trận đá đủ quân.
Nếu bạn quen xem các bài phân tích trận đấu trên mục soi kèo bóng đá của trang, thử đối chiếu nhận định trước trận với xG sau trận. Bạn sẽ thấy dự đoán nào trúng vì đọc đúng thế trận, dự đoán nào trúng nhờ may.
Lần tới khi thấy dòng xG dưới tỷ số, đừng lướt qua. Nó kể thêm nửa câu chuyện mà tỷ số bỏ quên.

