Đi một vòng từ Bắc vào Nam dịp Tết, bạn sẽ thấy mỗi vùng có một kiểu ngồi chơi bài riêng. Ngoài Bắc, các cụ trải chiếu đánh tổ tôm. Miền Trung có những đêm hội bài chòi rộn tiếng hô. Vào Nam, bộ bài tây 52 lá gần như nhà nào cũng có, và tiến lên là trò được rủ nhiều nhất. Ba vùng, ba thói quen, ba cách vui.
Mấy dòng dưới đây so sánh nhanh các trò phổ biến của từng miền, kèm vài mẹo nhỏ để người mới học không bị lạc. Luật ghi ở đây là luật phổ biến. Mỗi làng, mỗi nhà có thể khác.
Miền Bắc: tổ tôm, chắn và phỏm
Tổ tôm là trò của người lớn tuổi, chơi bằng bộ bài lá dài 120 lá chia thành ba pho văn, vạn, sách. Chiếu tổ tôm thường có năm người, ván chơi chậm rãi, khi ăn khi ù đều phải xướng lên thành tiếng. Người chơi giỏi được nể vì xướng hay, ngồi đúng phép, chứ thắng thua là chuyện sau.
Chắn, hay chắn cạ, dùng bộ bài lá dài nhỏ hơn, thường được nhắc là 100 lá. Luật cốt lõi là ghép các cặp quân giống nhau thành “chắn” và các cặp cùng hàng khác pho thành “cạ”. Ván chắn nhanh hơn, luật cũng dễ nhớ hơn tổ tôm.
Còn với bộ bài tây, người miền Bắc chơi phỏm rất nhiều, có nơi gọi là tá lả. Mỗi người tìm cách ghép bài thành phỏm, tức ba lá cùng số hoặc ba lá liền nhau cùng chất, rồi hạ bài và tính điểm số lá lẻ còn lại. Ai ít điểm nhất thì thắng.
Miền Trung: bài chòi, vừa là trò chơi vừa là diễn xướng
Bài chòi khác hẳn hai miền còn lại. Người chơi ngồi trên những chòi tre dựng thành hàng, mỗi chòi nhận vài con bài. Ở giữa sân, người hô bài, thường gọi là anh hiệu hay chị hiệu, rút từng con trong ống ra và hô tên con bài bằng những câu hát, câu thai ứng tác. Chòi nào đủ bài thì gõ mõ báo thắng.
Cái hay của bài chòi nằm ở lời hô. Một con bài có thể được giới thiệu bằng cả đoạn hát vui, ví von, có khi chọc ghẹo cả người đang chơi. Nghệ thuật bài chòi Trung Bộ đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, và nhiều địa phương duy trì các hội bài chòi vào dịp Tết.
Nói gọn: bài chòi là để nghe nhiều hơn để thắng.
Miền Nam: tiến lên, xì dách, mậu binh và bài cào
Ở miền Nam, bộ bài tây là vua. Tiến lên miền Nam là trò quốc dân: bốn người, mỗi người mười ba lá, ai đánh hết bài trước thì thắng. Lá 2, hay heo, lớn nhất, và có thể bị chặt bằng tứ quý hoặc ba đôi thông.
Xì dách thì nhanh, cả nhà chơi được, mục tiêu là tổng điểm gần 21 nhất mà không vượt. Mậu binh, hay binh xập xám, đòi hỏi suy nghĩ hơn: chia mười ba lá thành ba chi, chi sau phải mạnh hơn chi trước, rồi so từng chi với người khác. Bài cào ba lá thì đơn giản nhất, tính tổng điểm lấy hàng đơn vị, gọi là nút, chín nút là cao.
Một chi tiết hay bị nhầm. Tiến lên miền Bắc và tiến lên miền Nam không giống nhau. Theo cách chơi phổ biến, tiến lên miền Bắc buộc chặn bằng lá cùng chất hoặc cùng màu, sảnh cũng phải đồng chất, nên khó hơn. Tiến lên miền Nam thoáng hơn, chỉ cần lá lớn hơn là chặn được.
Mẹo nhỏ để học nhanh trò của vùng khác
Người hay đi công tác, về quê vợ quê chồng dịp Tết thường gặp cảnh ngồi vào chiếu mà không biết luật. Vài thủ thuật đơn giản giúp đỡ bỡ ngỡ:
- Hỏi luật nhà trước khi chia bài, nhất là cách tính phạt và lá nào lớn nhất.
- Ngồi xem hai ba ván đầu, đừng vội vào chơi.
- Với tổ tôm hay chắn, nhờ người bên cạnh nhắc tên quân, vì lá bài in chữ Hán Nôm khá khó đọc với người mới.
- Ghi luật lên một mảnh giấy nhỏ đặt cạnh chiếu, có ai cãi thì mở ra xem.
Giờ các trò bài dân gian cũng có bản online để chơi trên điện thoại. sunwin.bayern cũng cung cấp các trò đánh bài đổi tiền, nhưng chỉ dành cho người 18+ và cần chơi có trách nhiệm.
Nếu bạn quan tâm các thủ thuật khác, có thể xem thêm ở trang chủ.
Mỗi vùng một nếp, chơi để gần nhau hơn
So ba miền với nhau, điểm chung dễ thấy nhất không phải là luật mà là không khí. Chiếu tổ tôm của các cụ, chòi tre đêm hội, hay bàn tiến lên ồn ào tối mùng hai, rốt cuộc đều là cái cớ để người ta ngồi lại với nhau.
Học thêm một trò của vùng khác cũng là học thêm một chút về người ở đó.

